Groch siewny (Pisum sativum L.) jest jedną z najstarszych uprawianych roślin warzywnych z rodziny bobowatych (motylkowych). Groch pochodzi z północno – zachodniej Azji oraz terenów leżących na obszarze południowej i środkowej Europy. Groch nie występuje obecnie na stanowiskach naturalnych i spotykany jest tylko w uprawie. Częścią jadalną grochu, w zależności od odmiany, są nasiona wyłuskane ze strąków lub całe strąki z nasionami (groch cukrowy). W Polsce zarejestrowanych jest 28 odmian grochu siewnego (17 ogólnoużytkowych i 11 pastewnych) – dane z 2011 r. Odmiany grochu dzielą się na trzy grupy: nasienne ogólnoużytkowe (mogą być uprawiane na najlepszych glebach), pastewne (średnio wysokie i wysokie zielonkowe, nadające się na słabsze gleby) oraz warzywnicze (groch cukrowy i łuskowy).

Korzeń grochu jest niezbyt gruby. Zalega dość głęboko w glebie i posiada liczne korzenie boczne typu II. Grochy dzielimy ze względu na długość łodygi na: karłowe (do 70 cm), średnio wysokie (70 – 150 cm) oraz wysokie (powyżej 150 cm). Kwiaty grochu rozmieszczone są pojedynczo lub po kilka (najczęściej po dwa w gronie). Owocem grochu jest strąk o długości 5 – 6 cm i szerokości 1 – 1,5 cm, w którym znajduje się zazwyczaj 5 – 6 nasion. Ze względu na budowę anatomiczną strąka wyróżniamy grochy łuskowe oraz grochy nie posiadające warstwy pergaminowej (nie pękają przy dojrzewaniu). Nasiona grochu są zazwyczaj okrągłe, a ich wielkość i barwa zależy od odmiany. Groch jest bardzo bogatym źródłem białka roślinnego, zawiera witaminy B1, B2, C, PP i E, węglowodany i tłuszcze, a także żelazo, wapń, fosfor i magnez. Odmiany łuskowe grochu wykorzystywane są w przetwórstwie i kuchniach na całym świecie (zupy, pasty, dania wegetariańskie). Odmiany cukrowe najlepiej smakują na surowo, w stanie świeżym.

Do uprawy grochu odpowiedni jest dość szeroki wachlarz gleb. Dla form jadalnych i ogólnoużytkowych, a także pastewnych średniowysokich odpowiednie są gleby kompleksów pszennych i żytniego bardzo dobrego. Dla odmian pastewnych wysokich grochu odpowiednie są gleby kompleksu żytniego dobrego i zbożowo – pastewnego słabego. Groch wymaga gleb ciepłych, umiarkowanie wilgotnych, przepuszczalnych, bogatych w próchnicę i składniki pokarmowe oraz o pH obojętnym. Odmiany przeznaczone do zbioru na zielono wymagają gleb lepszej jakości. Odmianom uprawianym na nasiona wystarczą gleby słabsze. Groch znosi dobrze uprawę także na glebach cięższych i bardziej zlewnych. Nie należy uprawiać grochu na glebach kwaśnych i zasadowych. Groch potrzebuje do kiełkowania dużo wilgoci, dlatego też głęboki siew umożliwia pobieranie wody i składników pokarmowych z tej części gleby, która jest w nie bogata. Dzięki wodzie pozimowej, groch dobrze się ukorzenia i dynamicznie wzrasta, zanim nastaną niekorzystne warunki wilgotnościowe w maju i czerwcu. Groch ma umiarkowane wymagania cieplne. Nasiona grochu mogą kiełkować już w temperaturze 1 – 20C, a młode siewki mogą znieść krótko trwające, sięgające kilku stopni przymrozki. Optymalną temperaturą dla wzrostu i zawiązywania strąków jest 13 – 180C. Przy wyższych temperaturach nasiona stają się mączyste. Groch jest rośliną wrażliwą na długość dnia. Odmiany wczesne są obojętne na długość dnia, ale późniejsze są typowymi roślinami dnia długiego. Dlatego też zbyt późny termin siewu prowadzi do szybszego zakwitania grochu i słabszego plonowania.

Uprawa ekologiczna grochu wymaga przedplonu w postaci zbóż lub kukurydzy. Nie należy go uprawiać na tym samym stanowisku przez co najmniej cztery lata, aby zapobiec namnożeniu się w glebie szkodników i bakteriofagów niszczących bakterie brodawkowe. Należy unikać uprawy po rzepaku, gorczycy i ostropeście. Po zbożach ozimych można zastosować poplon ścierniskowy z roślin nie motylkowatych: słonecznik, gorczycę i białą facelię. Krytycznym okresem w uprawie grochu jest kwitnienie. Susza glebowa w tej fazie (groch ma jeszcze zbyt słabo wykształcony system korzeniowy) doprowadza do wytworzenia zbyt małej liczby strąków oraz nasion. Należy pamiętać o tym, że tylko z ok. 30% kwiatów grochu powstają strąki z nasionami. Koniecznym warunkiem, aby zbiór grochu się udał, jest bardzo staranne wyrównanie powierzchni pola po siewie oraz usunięcie brył ziemi, kamieni oraz innych przeszkód. Dzięki temu można prowadzić nisko zespół tnący maszyny zbierającej groch i ścinać wszystkie rośliny. Groch pozostawia po sobie bardzo dobre stanowisko.

Groch należy siać dosyć wcześnie. Im późniejszy siew, tym krótszy okres wegetacji i niższy plon nasion. Termin siewu zależy od regionu kraju. W Wielkopolsce, Polsce centralnej i południowej przypada on od połowy do końca marca. W rejonach cieplejszych termin ten jest wcześniejszy (system korzeniowy grochu jest już wtedy dobrze rozwinięty i lepiej znosi on ewentualne susze majowe), a na terenach chłodniejszych (północ) groch sieje się na początku kwietnia. Ze względu na dużą masę tysiąca nasion grochu (180 – 250 g), możliwy jest jego głęboki siew. Optymalna głębokość wynosi 6 cm na glebach cięższych i 8 cm na glebach lżejszych. Głęboki siew grochu wynika z jego hipogenicznego (podziemnego) sposobu kiełkowania – liścienie pozostają początkowo w glebie, a epikotyl (część nadliścieniowa) wydłuża się i pierwsza pojawia nad powierzchnią gleby. Dzięki głębokiemu siewowi, nasiona grochu chronione są przed przymrozkami oraz wypłukaniem przez wiosenne deszcze oraz płynącą wodę. Aby ograniczyć zachwaszczenie poprzez wczesne zacienienie gleby, groch wysiewa się siewnikiem zbożowym w gęstych rzędach (12,5 cm). Szersze międzyrzędzia (25 lub 45 cm) zagęszczają rośliny w rzędzie i umożliwiają stosowanie opielaczy. Odległość między roślinami w rzędzie powinna wynosić 3 – 4 cm. Norma siewu dla odmian wąskolistnych wynosi 110 – 120 roślin/m2, a dla odmian tradycyjnych 100 roślin/m2.

Po zbiorze przedplonu należy wykonać uprawkę pożniwną, ponieważ rośliny strączkowe źle rozwijają się na polach ze świeżo przyoraną słomą albo darnią po ugorach (podorywka pługiem lub zrywanie ścierniska gruberem). Główną orkę, zimową, należy wykonać w listopadzie (20 – 25 cm głębokości), co umożliwi podsiąkanie wody oraz zapobiegnie przesuszeniu gleby na wiosnę. Gdy wilgotność wierzchniej warstwy gleby przed siewem jest zbyt duża, należy koniecznie przeprowadzić zabieg osuszający powierzchnię gleby, np. bronowanie. Pod uprawę roślin strączkowych nie zaleca się nawożenia obornikiem, ani wapnowania. Ekologiczna uprawa grochu wymaga nawadniania (przy zbyt małej ilości opadów) oraz odchwaszczania za pomocą bronowania. Pierwsze bronowanie wykonujemy przed wschodem roślin grochu, a kolejne po ich wzejściu, w godzinach popołudniowych (rośliny mają wtedy najmniejszy turgor).

Groch jest odporny na wyleganie, co wynika z obecności wąsów czepnych i sztywnej łodygi. Niestety w pewnych warunkach może nastąpić wyleganie łanu, np. przy opóźnionym zbiorze i podatności odmiany grochu na wczesne zasychanie wąsów czepnych, podczas burzy oraz silnych wiatrów. Zbiór grochu odbywa się jednoetapowo i zależy od dojrzałości nasion (90% nasion dojrzałych, twardych) oraz suchej słomy. Zbiór przy wilgotności 11 – 14% powoduje zwiększenie ilości połówek nasion. Ma to duże znaczenie w nasiennictwie, ponieważ uszkodzone nasiona kiełkują w sposób anormalny (np. nie wykształcają się korzonki zarodkowe), co znacząco obniża zdolność kiełkowania. Najlepiej zbierać groch przy wilgotności nasion 16 – 18%. Niezbędnym elementem wyposażenia kombajnu podczas zbioru grochu są podnośniki poległego zboża zamontowane w hederze. Zakłada się je co 4 – 5 palców kosy przyrządu żniwnego, na jej całej szerokości. Obroty bębna młócącego w kombajnie powinny wynosić 300 – 400 obrotów/minutę. Szczeliny w górnym sicie kosza sitowego należy ustawić na szerokość 11 – 16 mm, a w dolnym sicie 8 – 13 mm.

Po omłocie, zbyt wilgotne ziarno grochu należy dosuszyć zimnym powietrzem, do wilgotności 13 – 14%. Im wilgotniejsze są nasiona, tym niższa powinna być ich temperatura suszenia. Nasiona, które są przeznaczone na materiał siewny powinny być dosuszane stopniowo i powoli, dlatego też w suszarni nie można jednorazowo obniżyć wilgotności nasion o więcej, niż o 3%, ponieważ mogą pękać. Nasiona można też dosuszać w magazynie nieogrzewanym powietrzem albo też wykonując częste szuflowanie cienko rozłożonej warstwy.

• Daleszyński J., Groch to nie tylko nasiona. Top Agrar Polska, 2014, 9, s. 120 – 124.
• Dubas A., Gładysiak S. (red.), Szczegółowa uprawa roślin rolniczych. Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu, Poznań 1997.
• Katalog łubinów i grochu. Hodowla Roślin Smolice Sp. z o.o. Grupa IHAR.
• Litwińczuk M., Groch siewny – zbiór i zabezpieczenie plonu. Agropolska.pl (Dostęp 2019.02.16 https://www.agropolska.pl/uprawa/straczkowe/groch-siewny-zbior-i-zabezpieczenie-plonu,56.html).
• Ochrona roślin strączkowych. Podr.pl (dostęp 2019.02.16 http://podr.pl/old/index.php/doradztwo/technologia/produkcja-roslinna/414-ochrona-roslin-straczkowych).
• Osiecka A., Renesans strączkowych? Top Agrar Polska, 2011, 3, s. 152 – 156.
• Uprawa grochu – wszystko, co warto wiedzieć! Budujesz.info (dostęp 2019.02.16 https://budujesz.info/artykul/uprawa-grochu-wszystko-co-warto-wiedziec,1398.html).
• Zając M., Groch dla każdego. Top Agrar Polska, 2011, 2, s. 144 – 146.