Kukurydza (Zea L.) należy do plemienia kukurydzowatych, które odróżniają się wyraźnie od innych traw budową łodygi, liści i narządów generatywnych. Plemię to obejmuje osiem rodzajów. Do rodzaju Zea należy Zea mays L., czyli kukurydza uprawna, w której wyróżniamy osiem podgatunków. Kukurydza posiada nasilniej rozwinięty system korzeniowy ze wszystkich zbóż. Składa się on z jednego korzenia głównego i korzeni przybyszowych. Łodyga kukurydzy osiąga wysokość od 30 cm (u form karłowatych), aż do 6 – 9 m (u odmian późnych). Nie jest to typowe źdźbło traw, ponieważ tkanka miękiszowa wypełnia w nim węzły i międzywęźla. Kukurydza jest rośliną jednopienną i rozdzielnopłciową (posiada kwiatostany męskie i żeńskie, występujące na tej samej roślinie). Owocem kukurydzy są ziarniaki. W większości podgatunków są nieoplewione. Dojrzała kolba kukurydzy osiąga długość 8 – 42 cm, a uprawiane w Polsce odmiany kukurydzy posiadają kolby mające 8 – 24 rzędów ziarniaków. Kukurydza jest typową rośliną obco- i wiatropylną. W Polsce uprawia się kukurydzę na kiszonkę, na ziarno oraz susz z całych roślin. Wartość pastewna kukurydzy jest dosyć wysoka, chociaż zawiera ona niedużą ilość białka.

Uprawa ekologiczna kukurydzy pozwala na jej wysiew nawet na glebach słabszych, ponieważ ma ona dobrze rozwinięty system korzeniowy i łatwo pobiera wodę z gleby. Kukurydza najlepiej plonuje na glebach próchniczych. Nie należy jej siać na piaskach, glebach zimnych, bardzo suchych oraz podmokłych. Kukurydza wykazuje dużą tolerancję na odczyn gleby. Może być uprawiana na glebach lekko kwaśnych i obojętnych (pH 5 – 7). Na glebach mocno kwaśnych (pH poniżej 5) można się spodziewać znacznego obniżenia plonów kukurydzy. Potrzebuje dużo ciepła przez cały okres wzrostu. Kukurydzę sieje się późno, ponieważ wiosenne przymrozki uszkadzają młode rośliny. Kukurydza wschodzi po dwóch tygodniach od siewu. Temperatura powietrza poniżej 100C znacznie opóźnia wschody. Kukurydza rośnie początkowo wolno i dopiero, gdy wytworzy 6 – 7 liści, zaczyna rosnąć szybciej. Roślina ta kwitnie 50 – 80 dni po wzejściu.

Ekologiczna uprawa kukurydzy wymaga starannej i głębokiej uprawy pola. Kukurydza potrzebuje gleby pulchnej i pozbawionej zaskorupienia. Ekologiczna uprawa kukurydzy może zapewnić wysokie plony, gdy przedplonem są zboża, rośliny okopowe, na oborniku, rośliny strączkowe lub mieszanki zbożowo – strączkowe. Po przedplonie zbożowym, uprawa pola jest taka sama jak pod rośliny okopowe. Obornik należy przykryć podorywką lub orką. Po przedplonie z roślin okopowych wykonuje się zazwyczaj tylko głęboką orkę przedzimową (30 cm). Kukurydzę wysiewa się późno i gdy pojawią się chwasty lub gleba ulegnie zeskorupieniu, należy przeprowadzić bronowanie. Nie jest wskazana orka wiosenna, ale gdy zajdzie taka konieczność, przeprowadza się ją najwcześniej z wałami ugniatającymi. Zabiegi wiosenne rozpoczynamy od włókowania i bronowania albo stosując kultywator i brony (wyrównanie pola, zniszczenie chwastów, zapobieganie utracie wody). Przed siewem spulchniamy glebę agregatem przedsiewnym do głębokości siewu. Gdy kukurydza jest plonem wtórnym po poplonach ozimych, wtedy uprawa przedsiewna polega na przeprowadzeniu płytkiej orki i bronowania. Należy wspomnieć, że kukurydza jest to jedna z nielicznych roślin uprawnych, która bardzo dobrze znosi uprawę przez kilka lat z rzędu na tym samym stanowisku i nie powoduje to znacznego spadku jej plonowania.

Kukurydza jest to roślina rzadkiego siewu, dlatego olbrzymie znaczenie ma dokładność siewu i dobre przygotowanie roli. Kukurydzę wysiewa się w plonie głównym, gdy temperatura gleby osiągnie 8 – 100C. W zależności od regionu kraju, jest to koniec kwietnia lub początek maja (20.IV. – 5. V.). Norma siewu kukurydzy na ziarno wynosi 20 – 30 kg nasion/ha, w rzędach co 60 – 80 cm, a kukurydzy na kiszonkę w plonie głównym i wtórnym – 30 – 40 kg nasion/ha, w rzędach co 60 – 70 cm. Optymalne zagęszczenie kukurydzy w uprawie na ziarno wynosi 6 – 8 roślin/m2, a w uprawie na kiszonkę 10 – 12 roślin/m2. Mniejsze zagęszczenie zaleca się na glebach słabszych i wysiewie późniejszych mieszańców. Większe jest polecane na glebach lepszych i przy wysiewie wcześniejszych mieszańców. Siewu dokonuje się przy pomocy siewnika rzędowego lub jeszcze lepiej, punktowego (najlepiej siewnik z redlicami talerzowymi). Gdy po wysiewie siewnikiem rzędowym okaże się, że kukurydza jest zbyt zagęszczona, wskazane jest, aby przerzedzić plantację. Wykonuje się wtedy przecinkę, gdy kukurydza ma 3 – 4 liście. Częstym błędem popełnianym w uprawie kukurydzy na kiszonkę jest za gęsty siew (szybsze wyczerpanie zapasów wody, zmniejszenie fotosyntezy, zwiększenie ilości drobnych i słabo zaziarnionych kolb). Na glebach lekkich i bardziej suchych głębokość siewu wynosi 5 – 6 cm, a na glebach cięższych i wilgotnych 3 – 4 cm.

Kukurydzę charakteryzuje powolny początkowy wzrost. Powoduje to, że straty plonu przez zachwaszczenie są wyjątkowo duże. Na stanowiskach zachwaszczonych w średnim stopniu (20 – 75%) można spodziewać się 60% lub całkowitej straty plonu. Przed wschodami stosuje się bronowanie i odchwaszczanie przy pomocy opielacza. Dzięki jednakowej rozstawie rzędów można stosować ciągnik do prac pielęgnacyjnych. Następne bronowanie wykonuje się, gdy kukurydza wytworzy 3 -4 liście. Zaskorupienie gleby można w dalszej kolejności niszczyć przy pomocy uprawek spulchniających glebę tylko w międzyrzędziach, do czasu osiągnięcia przez kukurydzę 30 cm wysokości. Dalej nie powinno stosować się uprawek międzyrzędowych ze względu na możliwość uszkodzenia roślin. Przy uprawie kukurydzy w monokulturze dobrze jest zastosować obornik jesienią lub wylewanie gnojowicy pod kukurydzę i wysiewanie poplonów z rośliną motylkową lub też roślin na przeoranie (zielony obornik).

Zbioru kukurydzy na kiszonkę można dokonać po 110 – 130 dniach od jej wschodów. Kukurydzę na kiszonkę zbiera się, gdy ziarno ma przynajmniej mleczno – woskową dojrzałość, na początku września (odmiany o krótszym okresie wegetacji) lub pod koniec września (odmiany późniejsze). Ziarno do zbioru powinno być twarde. Optymalne warunki do zbioru osiąga się 15 – 30 dni po stadium czarnej plamki. Zbyt długie pozostawienie na polu martwej kukurydzy naraża ją na starty spowodowane przez ptaki i zwierzęta, a także na fuzaryjną zgorzel łodyg w warunkach wilgotnej jesieni. Kukurydzę na zielonkę można zbierać wcześniej, już w okresie jej kwitnienia. Na dużych polach kukurydzę zbiera się kombajnem zbożowym ze specjalną przystawką do obrywania kolb, a na małych ręcznie kosą lub kosiarką. Po ścięciu kukurydzy obrywa się jej kolby i suszy.

Dojrzałe ziarno po zbiorze w polskich warunkach charakteryzuje się zawsze dość dużą wilgotnością (30 – 40%). Dosuszanie kolb kukurydzy nie jest łatwym zabiegiem, ponieważ gruba osadka kolby wolno traci, a nie dosuszone kolby pleśnieją. Wilgotność omłóconego ziarna kukurydzy wynosi przeciętnie w Polsce 25 – 35%. Koszty suszenia ziarna kukurydzy w Polsce stanowią średnio około 25 – 40% ogólnych kosztów jej produkcji.

• Dubas A., Gładysiak S. (red.), Szczegółowa uprawa roślin rolniczych. Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu, Poznań 1997.
• Kukurydza. Podstawowe zalecenia agrotechniczne. Hrsmolice.pl (dostęp 2019.02.17 https://www.hrsmolice.pl/pl/kukurydza/podstawowe-zalecenia-agrotechniczne).
• Michalski T., Zbiór kukurydzy na ziarno. Agrotechnika, 2015, 10, s. 30 – 31.
• Pikuła D., Kukurydza po kukurydzy. Tygodnik Poradnik Rolniczy, 2013, 5 (454), s. 18 – 19.
• Uprawa kukurydzy. Uprawyekologiczne.pl (dostęp 2019.02.16 http://www.uprawyekologiczne.pl/580_Uprawa_Kukurydzy.html).
• Walerowska M., Kukurydza sucha na pniu? Top Agrar Polska, 2013, 10, s. 82 – 85.
• Waligóra R., Kukurydza w monokulturze. Agrotechnika, 2015, 3, s. 69 – 72.