Orkisz (Triticum aestivum ssp. spelta) jest jednym z najstarszych podgatunków pszenicy zwyczajnej. Należy do pszenic heksaploidalnych. Pszenica orkisz była głównym zbożem uprawianym w czasach biblijnych oraz w czasach cesarstwa rzymskiego. Powstała prawdopodobnie przez naturalne skrzyżowanie gatunku ośćca (Aegilops squarrosa lub innego) z gatunkiem pszenicy płaskurki (Triticum dicoccum lub Triticum dicoccoides). Pszenica orkisz była uprawiana w Europie prawdopodobnie już w VIII w p.n.e. W XIX w. i pierwszej połowie XX w. uprawiano ją głównie na Podkarpaciu. Obecnie uprawa ekologiczna pszenicy orkisz dotyczy takich krajów, jak: Polska, Niemcy, Szwajcaria, Belgia, Francja, Czechy, Słowacja, Węgry i Włochy. W Polsce sieje się głównie orkisz ozimy. Na nizinnych obszarach uprawia się odmiany: Franckenkorn, Schwabenspelz, Ceralio, Schwabenkorn, Oberkumer Rothkorn i Ostro. Wśród orkiszu występują formy ozime i jare. Współcześnie uprawia się głównie formę ozimą.
Większość odmian ozimych, które uprawia się w Europie posiada długie źdźbło. Słoma osiąga wysokość 120 – 170 cm. Kłos pszenicy orkisz jest twardy (ościsty albo pozbawiony ości), bardzo luźny i niewymłacający się. Kłoski są dwukwiatowe. Złożone są z dwóch twardych plew i czterech plewek oraz ściśle przylegają do ziarniaka. Łamliwa osadka kłosowa podczas omłotu rozpada się na człony. Przestrzenie między kłoskami wynoszą 7 mm. Na pięterku w kłosku znajdują się 2 lub 3 ziarniaki. Ziarniaki są szkliste, mniejsze od pszenicy zwyczajnej. Są barwy białej, aż do czerwonej i mają wyraźną obwódkę.
Ziarno pszenicy orkisz ma lepsze walory odżywcze i wyższą jakość biologiczną od pszenicy zwyczajnej. Jest bogatym źródłem składników odżywczych: białka, tłuszczu, błonnika, kwasu krzemowego, rodanidu (naturalnego antybiotyku), witamin B1, B2, B6, A, E, D, magnezu, żelaza, fosforu, wapnia i NNKT (głównie kwas linolenowy). Żyjąca w XI w. mniszka, błogosławiona Hildegarda z Bingen, zalecała spożywanie orkiszu po każdym posiłku. Produkty otrzymywane z pszenicy orkisz bardzo korzystnie działają na układ pokarmowy i wpływają na przemianę materii. Obniżają poziom cholesterolu we krwi, nie wywołują alergii. Mąka orkiszowa służy do wypieku pieczywa i produkcji makaronu. Z ziarna orkiszu produkuje się kasze, otręby oraz płatki. W Bawarii, w Niemczech, produkowane jest piwo orkiszowe.

Ekologiczna uprawa pszenicy orkisz na terenach nizinnych ma wysokie wymagania glebowe, podobne do pszenicy ozimej. Pszenicę orkisz powinno się uprawiać na glebach próchniczych, bogatych w składniki pokarmowe, pozbawionych chwastów i o pH zbliżonym do obojętnego lub obojętnym. Najlepsze gleby to klasa: II, IIIa, IIIb, IVa i IVb. Uprawa pszenicy orkisz na glebach klasy V jest mniej wydajna i trudno wyłuskać ziarno. Pszenica orkisz potrafi też wysoko plonować na terenach podgórskich. Jest odporna na działanie niskich temperatur oraz na niektóre choroby (septoriozę kłosa i rdzę źdźbłową). Pszenica orkisz jest podatna na wyleganie. Forma ozima pszenicy orkisz wymaga po wysiewie temperatury 5 – 100C. W fazie krzewienia (marzec, kwiecień) wymaga umiarkowanych temperatur dodatnich. W fazie strzelania w źdźbło i kłoszenia potrzebuje temperatur wyższych. Forma jara pszenicy orkisz kiełkuje w temperaturze 1 – 30C. Jarowizacja zachodzi w temperaturze 3 – 40C, krzewienie w 8 – 120C. Pszenica orkisz, aby przejść z fazy wegetatywnej do generatywnej wymaga wystarczającej ilości dni długich (14h i więcej światła w ciągu doby). Pszenica orkisz wymaga gleb o odpowiedniej wilgotności.

Ekologiczna uprawa pszenicy orkisz zależy przede wszystkim od przedplonu. Pszenica orkisz ma duże wymagania przedplonowe. Do najlepszych przedplonów należą: na glebach słabszych – lucerna mieszańcowa, koniczyna czerwona i mieszanki traw z wieloletnimi roślinami motylkowatymi, a na glebach lepszych – burak cukrowy i pastewny, ziemniaki, warzywa, rośliny strączkowe.

Materiałem siewnym pszenicy orkisz są kłoski. Kłoski są trudne do wysiania i należy je wstępnie przewiać na wialni. Większe części kłosa dzieli się na pojedyncze kłoski. Pszenicę orkisz wysiewamy w rzędach, w odstępach 17 – 19 cm lub 22 – 24 cm, na głębokości 3 – 6 cm. Norma siewu: 160 – 200 (aż do 250) kiełkujących ziarniaków/1m2, co daje 300 – 350 kg kłosków/ha. Im większa gęstość zboża, tym mniejsza szansa na zachwaszczenie. Czas siewu: od połowy września do początku listopada.

Ekologiczna uprawa pszenicy orkisz wymaga stosowania na lżejszych glebach i w przypadku słabszych przedplonów 20 – 25 ton dobrze rozłożonego obornika.

Głównym zabiegiem pielęgnacyjnym jest dwukrotne bronowanie na wiosnę, przy pomocy ostrej brony na krzyż. Zabiegu tego nie powinno się wykonywać, gdy występują nocne przymrozki. Przed bronowaniem można wsiać wsiewkę – koniczynę lub seradelę (na lżejszych glebach).

Dojrzałe ziarno pszenicy orkisz zbieramy za pomocą kombajnu zbożowego. Należy zmniejszyć obroty motowideł, ponieważ pszenica orkisz ma łamliwą osadkę kłosową. Poza tym zaleca się otwarcie sita i zmniejszenie obrotów wentylatora, aby nie dopuścić do wyrzucenia kłosków razem ze słomą. Wydajność ziarna pozbawionego plew (netto) wynosi od 50 do 70% plonu brutto. Do odplewienia ziarna pszenicy orkisz używamy łuszczarki lub przerobionego bukownika. Ziarno pszenicy orkisz cechuje słaba wymłacalność, ponieważ jest ściśle otoczone plewkami. Po zbiorze ziarno należy dobrze dosuszyć.

Należy zwrócić uwagę na to, aby kłosy pszenicy orkisz były zupełnie suche podczas przechowywania. W magazynach przeznaczonych do długiego przechowywania zboża nie może być szkodników magazynowych.

• Cacak-Pietrzak G., Gondek E., Jończyk K., Porównanie struktury wewnętrznej oraz właściwości przemiałowych ziarna orkiszu i pszenicy zwyczajnej z uprawy ekologicznej. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych, 2013, 574, s. 3 – 10.
• Ceglińska A., Gromulska W., Różnorodność produktów z orkiszu. Przegląd Zbożowo – Młynarski, 2008, 5, s. 30 – 31.
• Jurga R., Wybrane informacje o pszenicy orkisz i wartości wypiekowej mąki. Przegląd Zbożowo – Młynarski, 2008, 7, s. 8 – 9.
• Kalinowska-Zdun M., Renesans pszenicy orkisz. Przegląd Piekarski i Cukierniczy, 2005, 2, s. 4 – 5.
• Krawczyk P., Ceglińska A., Kardialik J., Porównanie wartości technologicznej ziarna orkiszu z pszenicą zwyczajną. ŻYWNOŚĆ. Nauka. Technologia. Jakość, 2008, 5 (60), s. 43 – 51.
• Podolska G., Rothkaehl J., Górniak W., Stępniewska S., Wpływ nawożenia azotem i gęstości siewu na plon i wartość wypiekową pszenicy orkisz (Triticum aestivum. ssp. spelta) odmiany Rokosz. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Lublin – Polonia, Sectio E, 2015, 70 (1), s. 93 – 103.