Gryka siewna (Fagopyrum esculentum Mach), nazywana hreczką, należy do dwuliściennych roślin z rodziny rdestowatych (Polygonaceae). Pochodzi z północnych Indii. Jest to jara roślina jednoroczna, która ma krótki okres wegetacji (90 – 100 dni). Jest rośliną jarą. Łodygi gryki są rozgałęzione i mają ok. 60 cm wysokości. Korzenie rośliny znajdują się w warstwie ornej i pobierają z niej trudno rozpuszczalne składniki mineralne. Korzenie te szybko starzeją się i podczas pełni kwitnienia rośliny 75% z nich jest już zbrunatniała. Liście gryki są ogonkowe i mają kształt sercowato – strzałkowy oraz czerwony odcień. Gryka ma białe lub różowe kwiaty w postaci baldachokształtnych gron. Posiadają one jeden słupek i osiem pręcików. Część kwiatów ma długie słupki i krótkie pręciki, a pozostałe – krótkie słupki i długie pręciki. Taka budowa kwiatów zapobiega samozapyleniu i czyni grykę rośliną owadopylną. Gryka rozpoczyna swoje kwitnienie od kwiatostanów górnych, później stopniowo zakwitają kwiatostany boczne. Owady chętniej zapylają grykę przy ładnej, ale nie za gorącej pogodzie. U podstawy pręcików położone są gruczołowate miodniki. Gryka jest cenną rośliną miododajną, chętnie odwiedzaną przez pszczoły. Owoc gryki stanowi brunatny lub marmurkowaty, trójgraniasty orzeszek, nazywany nasieniem. Wewnątrz orzeszka znajduje się nasienie o dużym mączystym bielmie. Kwiaty wierzchołkowe nie zawiązują nasion, ponieważ mają słabo rozwinięty słupek.

W Polsce uprawia się grykę na obszarach zachodnich i północno – zachodnich. Na wschodzie kraju uprawiana jest na glebach lżejszych. Obecnie zarejestrowane są dwie odmiany: Kora i Panda. Panda przynosi lepsze plony na glebach zwięzłych. Gryka chroni glebę przed erozją, pełni funkcję fitosanitarną (zwalcza nicienie w glebie) oraz przeciwdziała działaniu pędraków i rolnic. Z nasion gryki produkuje się dietetyczną bezglutenową kaszę. Prażona łuska z nasion gryki jest wykorzystywana jako materiał do wypełniania poduszek i materacy dla alergików, ponieważ hamuje rozwój mikroorganizmów. Słoma, zielonka oraz plewy gryki są paszą dla zwierząt. Gryka w przemyśle farmaceutycznym służy do otrzymywania rutyny.

Gryka potrzebuje do uprawy lekkich gleb, klasy średniej i słabszej, próchnicznych bogatych w składniki pokarmowe, o pH bliskim odczynowi obojętnemu (najlepsze plony). Może być również uprawiana na glebach kompleksu żytniego bardzo dobrego i dobrego oraz na kompleksie żytnim słabym lub zbożowym górskim (IVb, V), ale na tych glebach gorzej plonuje. Gryka toleruje także gleby lekko kwaśne (pH 5,2 – 6,7). Nie toleruje gleb ciężkich i silnie wapiennych. Ma bardzo duże wymagania wodne – potrzebuje dwa razy więcej wody, niż pszenica, zwłaszcza w okresie kwitnienia i formowania nasion. Gryka jest ciepłolubna i aby wykiełkować, potrzebuje temperatury powyżej 100C. Najlepiej rozwija się w temperaturze 17 – 190C (dobra pogoda sprzyja oblotom pszczół). Długość dnia nie ma znaczenia w uprawie gryki, ale w warunkach dnia krótkiego gryka wytwarza mniej kwiatów i owoców oraz mniej się rozgałęzia.

Uprawa ekologiczna gryki nie wymaga dobrego przedplonu. Najczęściej uprawia się ją po zbożach. Gryka dobrze wykorzystuje zawarte w glebie składniki mineralne (przyswaja azot i fosfor z gleby). Uprawa roli pod grykę przypomina uprawę pod zboża jare. W stanowisku po zbożach wszystkie uprawki pożniwne, orkę przedzimową lub zimową (zależnie od przedplonu) należy wykonać w terminie i prawidłowo, pamiętając zawsze o odpowiedniej wilgotności gleby. W okresie wiosennym należy szczególnie ją utrzymywać, dlatego nie można wykonywać orki na glebach lekkich. Uprawa ekologiczna gryki pozwala na nawożenie obornikiem (dawka do 40 t/ha). Grykę można też uprawiać jako poplon, zwłaszcza na glebach słabszych. Gryka jest odporna na choroby i szkodniki oraz mało wrażliwa na zachwaszczenie pola (szybko rośnie, zakrywa międzyrzędzia, zagłusza chwasty, w tym również perz). Gryka jest dobrym przedplonem dla innych roślin, nawet lepszym od owsa, ponieważ odchwaszcza glebę i udostępnia trudniej rozpuszczalne związki fosforu.

Grykę należy wysiewać między 10 a 20 maja, po przymrozkach (kiełkuje przy temperaturze gleby 8 – 100C). Gryka ginie wiosną, gdy temperatura powietrza spadnie do 1 – 20C. Optymalna temperatura dla okresu wegetacji wynosi 15 – 220C. Do siewu używamy czystych i dobrze wykształconych nasion. Norma siewu: ok. 45 – 55 kg/ha w uprawie w szerokie międzyrzędzia (45 – 50 cm między rzędami) i ok. 80 – 90 kg/ha w uprawie w wąskie międzyrzędzia (12 cm między rzędami). Głębokość siewu: 2 – 3 cm – na glebach bardziej zwięzłych i wilgotnych, a do 5 cm – na glebach lżejszych i suchych. Uprawa w szerszych międzyrzędziach sprzyja lepszemu zawiązywaniu nasion i daje większe plony. Grykę uprawianą jako poplon na paszę wysiewa się do końca lipca.

Ekologiczna uprawa gryki jest polecana ze względu na jej dużą odporność na szkodniki, choroby oraz grzyby. Uprawa w szerszych międzyrzędziach częściej wymaga zabiegów pielęgnacyjnych, zwłaszcza odchwaszczenia, które można wykonać bronując poprzecznie pole przed wschodami słońca.

Gryka kwitnie dosyć długo i dojrzewa nierównomiernie. Zbioru brązowych nasion dokonujemy, gdy 70 – 75% z nich jest dojrzała, zanim jeszcze zaczną się osypywać. Zbyt późny zbiór może spowodować stratę plonu. Zbioru gryki dokonuje się tak samo, jak zbioru zbóż. Plony w dobrych warunkach mogą wynosić 3 t/ha. Są jednak zmienne ze względu na owadopylność rośliny.

Zebrane ziarno musi być dosuszone i regularnie przewietrzane podczas przechowywania.

• Biernacki J., „Biała dama” słabych gleb. Top Agrar Polska, 2014, 4, s. 142 – 145.
• Dubas A., Gładysiak S. (red.), Szczegółowa uprawa roślin rolniczych. Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu, Poznań 1997.
• Sazońska B., Uprawa wybranych starych gatunków roślin uprawnych. Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, Oddział w Radomiu, Radom 2017.
• Uprawa gryki w gospodarstwie ekologicznym. Mazowiecki Ośrodek Doradztwa Rolniczego z siedzibą w Warszawie. Dostępny w internecie [dostęp 22.01.2019 http://www.modr.mazowsze.pl/porady-dla-rolnikow/produkcja-roslinna/1824-uprawa-gryki-w-gospodarstwie-ekologicznym].