Jęczmień zwyczajny (Hordeum vulgare L.) posiada pięć grup odmianowych. Znaczenie gospodarcze mają jęczmiona sześciorzędowe i dwurzędowe. Varietas pallidum, czyli jęczmień wielorzędowy, jest oplewioną formą czterorzędową. Ma luźny kłos i długą osadkę kłosową, której poszczególne człony mają długość 2,8 – 4,0 mm. Do tej odmiany należy większość odmian hodowlanych jęczmion ozimych. Kłos jęczmienia zbudowany jest z kłosków jednokwiatowych. Są one umieszczone dwustronnie na poszczególnych pięterkach osadki kłosowej. U jęczmion występuje duża różnorodność pod względem kształtu i długości kłosa, ze względu na różną długość członów osadki kłosowej, rozstawienie kłosków na pięterku oraz stopień ich wykształcenia. Także ziarniaki jęczmion mają różną wielkość. Kłosek jęczmienia otaczają zawsze dwa drobne lancetowate i zakończone szczeciniasto plewy. Jęczmień ozimy ma najwyższy potencjał plonowania (obok pszenicy ozimej), co wynika z silnego rozkrzewienia roślin. W Polsce uprawia się 20 odmian jęczmienia ozimego. Jęczmień jary stosuje się jako wysokowartościową paszę, a także surowic w przemyśle spożywczym i browarniczym. Większość ziarna wykorzystywana jest na paszę, z reszty wytwarza się kasze oraz płatki.

Najlepsze zbiory uzyskuje się uprawiając jęczmień ozimy i jary na glebach I, II, IIIa, IIIb i IVa. Uprawa ekologiczna jęczmienia jest możliwa na glebach słabszych o wysokiej kulturze (wysoka zawartość próchnicy i duża miąższość poziomu próchniczego, odczyn obojętny lub lekko kwaśny gleby – pH 5,5 – 7,0, dobra struktura gleby). Stanowisko pod uprawę jęczmienia powinno być regularnie odkwaszane (wapnowanie co 4 lata). Jęczmień ozimy jest najmniej zimotrwałą rośliną ze wszystkich zbóż. Bez pokrywy śnieżnej znosi mrozy do -120C. Jęczmień ozimy wykazuje największą spośród wszystkich zbóż tolerancję na susze wiosenne, ponieważ najlepiej wykorzystuje pozimowe zapasy wody.

Uprawa ekologiczna jęczmienia ozimego wymaga dobrego przedplonu w postaci rzepaku, grochu, peluszki, wyki oraz wczesnych ziemniaków. Średnim jakościowo przedplonem są: pszenica ozima, pszenżyto ozime i owies, a złym – jęczmień ozimy, jary oraz żyto (obniżka plonu o 10 – 15%). Ze względu na wczesny siew jęczmienia ozimego, przedplon powinien możliwie wcześnie zejść z pola, aby mieć wystarczającą ilość czasu na właściwe przygotowanie roli. Natomiast jęczmień ozimy, dzięki wczesnemu schodzeniu z pola, jest bardzo dobrym przedplonem dla rzepaku ozimego. Uprawa ekologiczna jęczmienia jarego wymaga również bardzo dobrego przedplonu w postaci roślin okopowych nawożonych obornikiem, strączkowych i pastewnych. Należy unikać bezpośredniej uprawy jęczmienia jarego po zbożach ozimych. Przynajmniej roczna przerwa w uprawie jęczmienia jarego i innych zbóż na tym samym stanowisku, powoduje że znajdujące się w glebie przetrwalniki wielu gatunków grzybów oraz szkodniki nie mają bezpośredniego dostępu do rośliny żywicielskiej.

W przypadku jęczmienia ozimego, aby przeciwdziałać nadmiernemu przesuszaniu gleby, należy zastosować podorywkę bezpośrednio po zbiorze przedplonu i od razu ją zabronować. Bronowanie ogranicza straty wody, ale również pobudza kiełkowanie chwastów. Po 8 – 10 dniach od pierwszego bronowania, pole bronuje się ponownie, aby zniszczyć kiełkujące chwasty. Podorywkę należy wykonać na głębokość 8 – 12 cm. W uproszczonych systemach uprawy, podorywkę zastępuje się uprawą przy użyciu brony talerzowej lub kultywatora podorywkowego. Orkę siewną należy wykonać przynajmniej na dwa tygodnie przed terminem siewu. Siew jęczmienia ozimego w nieodleżałą glebę jest jedną z ważniejszych przyczyn słabego przezimowania. Orka siewna powinna być wykonana równo, aby nie trzeba było jej wyrównywać kilkakrotnym bronowaniem. Przedsiewna uprawa roli po ziemniakach to wyrównanie pola, usunięcie bruzd i zagłębień, które pozostawiają maszyny. Wystarcza wtedy użycie kultywatora i brony.

Jęczmień ozimy zaleca się wysiewać między 12 – 18 września. Na obszarach zachodnich i południowo – zachodnich termin siewu można przedłużyć do 25 września. Zbyt wczesny i zbyt gęsty siew jęczmienia ozimego powoduje wytwarzanie dużej masy wegetatywnej. Zwiększa to podatność na wymarzanie oraz porażenie chorobami jesienią. Natomiast zbyt późne wysiewanie jęczmienia ozimego uniemożliwia nagromadzenie w roślinie wystarczającej ilości węglowodanów, co również zwiększa podatność jęczmienia ozimego na wymarzanie. Głębokość siewu jęczmienia ozimego: 3 – 5 cm (głębiej na glebach przesuszonych oraz lżejszych), przy rozstawie rzędów 10 – 15 cm. Norma siewu: 320 – 350 ziaren/m2 (133 – 147 kg/ha) na kompleksie glebowym pszennym bardzo dobrym i dobrym; 280 – 410 ziaren/m2 (160 – 173 kg/ha) na kompleksie żytnim bardzo dobrym i zbożowo – pastewnym mocnym; 430 – 460 ziaren/m2 (181 – 194 kg/ha).

Optymalny czas siewu jęczmienia jarego to I i II dekada kwietnia (w zależności od rejonu). Przy siewie w III dekadzie obserwowano duży spadek plonu. Norma siewu dla jęczmienia browarnego to 120 – 150 kg/ha, a dla pastewnego 130 – 170 kg/ha. Siew optymalny dla jęczmienia jarego to: 350 ziaren/m2, a zagęszczony 420 ziaren/m2.

Jęczmień jary należy wysiewać tam, gdzie wykonano głęboką orkę jesienną. Ten zabieg pielęgnacyjny ma duże znaczenie fitosanitarne. Pozwala przykryć grubą warstwą gleby zimujące stadia wielu szkodników, nasiona chwastów oraz zarodniki grzybów chorobotwórczych. Pozwala również wydobyć na powierzchnię te znajdujące się w głębszych warstwach, dzięki czemu mogą być zniszczone podczas niekorzystnych warunków pogodowych (przesuszeniu i mrozu). Podczas jesiennej orki niszczone są też mechanicznie szkodniki, takie jak pędraki i drutowce. Dzięki niej rozdrabniane są też resztki po żniwach, porażone przez sprawców chorób, które ulegają szybszemu rozkładowi.

Jeszcze przed siewem jęczmienia poleca się wykonać uprawę przedsiewną, która pozwala zwalczyć siewki gatunków chwastów o mniejszych wymaganiach termicznych (komosy, przetaczników, fiołków). Po siewie, ale jeszcze przed wschodami jęczmienia, chwasty usuwa się lekką broną (bronowanie prostopadłe do siewu). Bronowanie przedwschodowe jest wskazane, ponieważ dodatkowo sprzyja likwidacji zaskorupienia gleby (głębokość brony 1,5 – 2 cm). W czasie wschodów jęczmienia, do fazy 3 liścia nie wykonujemy żadnych mechanicznych zabiegów pielęgnacyjnych, ponieważ zboże jest wtedy bardzo wrażliwe na uszkodzenia. Po wschodach (od fazy 3–4 liści jęczmienia do krzewienia) można wykonać 2 – 3 krotnie bronowanie broną chwastownik. Pierwsze bronowanie przeprowadza się na początku rozwoju jęczmienia, na głębokość 1 – 1,5 cm (mniejsza prędkość robocza). Drugie bronowanie wykonuje się w fazie krzewienia jęczmienia (do głębokości 2–3 cm). Kiedy istnieje zagrożenie trudnymi do usunięcia gatunkami chwastów (owies głuchy, ostrożeń polny) należy założyć ścieżki technologiczne (o szerokości 24 – 36 cm). Ułatwi to usunięcie tych chwastów. Pielenie można wykonać ręcznie lub poprzez motyczenie (motyczka holenderska). Ścieżki technologiczne odchwaszcza się ręcznie (motyczką) lub maszynowo (opielaczem). Po zbiorze plonów należy przeprowadzić uprawki pożniwne, zwracając szczególną uwagę na dokładne rozdrobnienie resztek pożniwnych, a następnie orkę. Uprawa pożniwna redukuje w wierzchniej warstwie gleby zapas nasion chwastów krótkotrwałych (komosy, przytulii czepnej, fiołków, przetaczników). Pomaga zwalczyć przed wysiewem poplonu wieloletnie chwasty, takie jak perz właściwy, mlecz polny, czy ostrożeń polny. Skuteczność mechanicznych zabiegów pielęgnacyjnych (bronowanie broną chwastownik) jest większa w przypadku jęczmienia jarego, niż w przypadku ozimego, ponieważ gleba po wiosennej uprawie jest jeszcze pulchna i bardziej podatna na działanie sprężystych zębów brony chwastownika, natomiast chwasty są słabo ukorzenione (znajdują się dopiero w fazie siewek).

Zbioru jęczmienia dokonujemy w optymalnych warunkach, przy pełnej dojrzałości i niskiej wilgotności ziarna. Zbiór jest jednoetapowy, przy pomocy kombajnu.

Przed magazynowaniem zboża należy oczyścić ziarno, czyli usunąć plewy oraz nasiona i owocostany chwastów. Dbamy o dobre warunki magazynowania, nie dopuszczając do wzrostu temperatury podczas przechowywania oraz chroniąc ziarno przed rozwojem chorób grzybowych.

• Dubas A., Gładysiak S. (red.), Szczegółowa uprawa roślin rolniczych. Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu, Poznań 1997.
• Jęczmień ozimy – odpowiedzią na zmiany czynników klimatycznych. Podlaski Ośrodek Doradztwa Rolniczego (dostęp 30.01.2019 http://odr.pl/produkcja-roslinna/zboza/jeczmien-ozimy-odpowiedzia-na-zmiany-czynnikow-klimatycznych/).
• Kaniuczak Z., Bereś P. K., Tekiela A. Ochrona jęczmienia jarego przed szkodnikami, chorobami i chwastami w gospodarstwach ekologicznych. Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy, Terenowa Stacja Doświadczalna w Rzeszowie. Poznań, 2010.
• Korbas M., Horoszkiewicz-Janka J., Jajor E., Krawczyk R., Porównanie zdrowotności jęczmienia jarego uprawianego w systemie ekologicznym i konwencjonalnym. Journal of Research and Application in Agriculture Engineering, 2009, 54 (3), s. 137 – 140.
• Kula M., Sukces w uprawie jęczmienia (dostęp 30.01.2019 http://wiescirolnicze.pl/sukces-w-uprawie-jeczmienia/).
• Leszczyńska D., Uprawa jęczmienia ozimego. Agronews.com.pl (dostęp 30.01.2019 https://agronews.com.pl/artykul/uprawa-jeczmienia-ozimego/).
• Regulacja zachwaszczenia. Uprawy ekologiczne.pl (dostęp 30.01.2019 http://www.uprawyekologiczne.pl/700_Regulacja_zachwaszczenia.html).
• Uprawa jęczmienia jarego. Uprawyekologiczne.pl (dostęp 30.01.2019 http://www.uprawyekologiczne.pl/656_Uprawa_Jeczmienia_jarego.html).
• Uprawa jęczmienia ozimego (dostęp 30.01.2019 https://www.lodr.pl/technologia-produkcji/produkcja-roslinna/210-uprawa-jeczmienia-ozimego).