Proso zwyczajne (Panicum miliaceum L.) należy do rodziny traw (Gramineae). Jest rośliną jednoroczną, samopylną i wyłącznie jarą. Okres wegetacji prosa trwa 80-115 dni, zależnie od jego odmiany, warunków klimatycznych, glebowych i nawożenia. To jedna z najstarszych roślin uprawnych, pochodzących z Chin lub Azji Środkowej.
Proso posiada silnie rozwinięty wiązkowy system korzeniowy, rozwijający się tylko w warstwie ornej gleby. Źdźbło osiąga wysokość do 1,5 m. Kwiatostanem prosa jest wiecha, mniej lub bardziej rozpierzchła, stojąca lub zwisająca. Zbudowana jest ona z osadzonych parami kłosków, położonych na długich rozgałęzieniach pierwszego, drugiego lub dalszych rzędów. W parze kłosków płodny jest tylko ten umieszczony wyżej. Jest on jednokwiatowy, spłaszczony i zaokrągla się w trakcie dojrzewania ziarniaka. Kłosek niepłodny uległ redukcji do jednej plewki, którą nazywa się plewą. Ziarniak wytworzony w płodnym kłosku otoczony jest przez dwie plewki i trzy plewy. Plewy są ostro zakończone, nie owłosione. Dolna plewa (pozostałość po zredukowanym kłosku dolnym) ma połowę długości pozostałych plew. Plewki są twarde, kruche, błyszczące, gładkie i silnie przylegają do ziarniaka. Przy omłocie ziarniak nie wypada z plewek. Plewki są białe, żółte, czerwone, szarozielone i czarne. Ziarno bez plewek jest prawie żółte, okrągłe lub lekko jajowate i nie posiada bruzdki.
Proso było jednym z najczęściej uprawianych zbóż w pierwszej połowie XX wieku. Obecnie Polacy jadają coraz mniej prosa. Nadal istnieją jednak takie regiony na świecie, gdzie proso jest bardzo rozpowszechnione (np. strefa Sahelu), zwłaszcza w klimacie suchym, zamieszkiwanym przez uboższą ludność.

Proso jest rośliną dnia krótkiego, ciepłolubną i światłolubną. Jest wytrzymałe na suszę. Kiełkuje w temperaturze 8 – 100C. Spadek temperatury poniżej 150C w okresie wegetacji, zahamowuje wzrost prosa (proso może zostać całkowicie zniszczone podczas spóźnionych przymrozków majowych). Rośnie w całej Polsce, z tym, że na północy ma przedłużony okres wegetacji, później dojrzewa oraz gorzej plonuje. Uprawa ekologiczna prosa wymaga dobrej strukturalnie gleby, o pH 6 – 6,5. Nie toleruje zachwaszczenia pola, a zwłaszcza chwastów prosowatych. Najwyższe plony uzyskuje się na glebach kompleksów pszennych, bogatych w próchnicę. Jednakże proso uprawiane było od zawsze na słabszych glebach kompleksów żytnich. Proso nie toleruje gleb podmokłych, zimnych oraz głęboko piaszczystych.

Uprawa ekologiczna prosa wymaga przedplonu, a najlepszym są rośliny strączkowe oraz okopowe na oborniku. Uprawa pola jest taka sama jak pod inne zboża jare.

Proso sieje się, gdy miną pierwsze przymrozki, najlepiej 5 – 20 maja (zależnie od regionu). Zbyt wczesny siew jest związany z niebezpieczeństwem wczesnych przymrozków. Natomiast zbyt późny siew opóźnia dojrzewanie oraz może obniżyć plony. Norma siewu, przy siewie rzędowym wynosi 8 – 12 kg/ha, przy rozstawie rzędów 12 – 30 cm (mniejszy rozstaw rzędów na glebach lżejszych, a większy – na glebach cięższych). Zbyt rzadkie siewy sprzyjają zachwaszczeniu i dają niższe plony, a zbyt gęste zwiększają wyleganie. Głębokość siewu: 1 – 2 cm (na glebach cięższych) lub 3 – 4 cm (na glebach lżejszych). Proso wschodzi przy ciepłej pogodzie po 6 – 8 dniach.

Uprawa ekologiczna prosa wymaga bronowania, jeśli przed wschodami pojawią się chwasty lub gleba ulegnie zaskorupieniu. Proso jest bardzo wrażliwe na herbicydy, a zwłaszcza ich pozostałości w glebie. Pierwsze pielenie międzyrzędowe stosuje się, gdy proso osiągnie wysokość 5 cm. Drugie pielenie przeprowadza się po dwóch tygodniach od pierwszego. Zazwyczaj te zabiegi pielęgnacyjne okazują się wystarczające dla utrzymania gleby w dobrej czystości i stanie. Jeżeli na polu pojawią się gatunki szybko rosnących chwastów, takich jak: komosa, rzodkiew świrzepa, czy gorczyca polna, które zagłuszają wzrostem młode proso, należy je rozdrobnić za pomocą wysoko prowadzonego mulczera.

Proso osypuje się najłatwiej ze wszystkich gatunków zbóż. Zbioru prosa dokonuje się jednofazowo w północnej części Polski w drugiej – trzeciej dekadzie września, a w Polsce centralnej – w trzeciej dekadzie sierpnia lub pierwszej dekadzie września. Jednofazowy zbiór kombajnem wykonuje się, gdy ziarniaki są zupełnie dojrzałe w całej wiesze. Są wtedy mniejsze straty plonu, ale ziarno należy dosuszyć. Tradycyjny, dwufazowy zbiór polegał na tym, że zbierano ziarno, gdy nasiona w górnej części wiechy były zupełnie dojrzałe, w środkowej części wiechy miały dojrzałość woskową. W dolnej zaś części – dopiero zaczynały dojrzewać. Słoma podczas zbioru dwufazowego była zazwyczaj zielona.

Należy pamiętać o przechowywaniu ziarna suchego, a w razie konieczności je dosuszyć.

• Dubas A., Gładysiak S. (red.), Szczegółowa uprawa roślin rolniczych. Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu, Poznań 1997.
• Sazońska B., Uprawa wybranych starych gatunków roślin uprawnych. Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Radomiu, Radom 2010.