Pszenżyto (Triticale Tach.) jest syntetycznym mieszańcem międzyrodzajowym pszenicy i żyta, dlatego też posiada cechy obu gatunków zbóż. W 1982 roku naukowcy z Poznańskiego Instytutu Roślin pozyskali pierwszą odmianę pszenżyta, którą wpisano do Rejestru Odmian Oryginalnych i nadano nazwę Lasko. Pszenżyto nie występuje w stanie naturalnym. W pszenżycie wyróżnia się formy pierwotne i wtórne. Uprawiane obecnie odmiany jare i ozime pszenżyta hodowlanego są pszenżytem wtórnym, wykazującym dużą różnorodność genetyczną oraz pod względem wartości gospodarczej. Ma wysoką wartość pokarmową ziarna (po pszenicy). Wykazuje dużą tolerancję na jakość gleby i jej zakwaszenie (po życie). Pszenżyto w Polsce, pod względem areału upraw, zajmuje drugie miejsce po pszenicy.
Pszenżyto ma wiązkowy system korzeniowy, składający się z korzeni pierwotnych i przybyszowych. Krzewi się dość słabo, na poziomie lepiej krzewiących się odmian pszenicy. Pszenżyto jest samopylne, ale w dużej mierze również obcopylne. Może mieć kłosy ościste lub bezostne o czerwonej lub białej barwie. Osadka kłosowa jest bardziej zbliżona budową do żyta, niż do pszenicy, choć spotyka się też formy o rozgałęzionym kłosie. Kłoski znajdujące się na piętrach osadki mają krótką oś, dwie plewy oraz pięć kwiatków otoczonych plewkami. Wszystkie polskie odmiany posiadają ościstą dolną plewkę, a górną bezostną. W dużym kłosie znajduje się około 30 kłosków, które mogą wydać średnio 100 ziarniaków. Jednakże zazwyczaj jest to 35 – 45 ziarniaków. Ziarniaki kształtem przypominają żyto, ale są słabiej rozwinięte, grubsze i pomarszczone. Ich barwa może być czerwona lub biała (jak u pszenicy) lub żółto – szaro – zielona (jak u żyta). Ziarniak na grzbietowej, wypukłej stronie posiada zarodek, a na brzusznej stronie bruzdę. W części wierzchołkowej ziarniaka znajduje się bródka.
Obecne odmiany hodowlane pszenżyta są w znacznym stopniu odporne na choroby (rdzę brunatną i źdźbłową, mączniaka i choroby podstawy źdźbła), bardziej, niż większość odmian pszenicy. Wadą niektórych odmian pszenżyta jest mała odporność na wyleganie oraz duża skłonność do porastania ziarna. Starsze odmiany hodowlane mają za mało tęgą osadkę kłosową, co powoduje obłamywanie całych kłosów przy niekorzystnych warunkach pogodowych.
Pszenżyto ze względu na wysoką zawartość białka w ziarnie jest dobrym surowcem paszowym dla większości zwierząt gospodarskich. Białko to jest dobrze strawne i ma korzystny skład aminokwasów. Mąka pszenżyta ma mniej białka, niż mąka innych zbóż. Ziarno pszenżyta jest wykorzystywane do produkcji bioetanolu oraz słodu. Pszenżyto ma formy jare i ozime. Główne znaczenie gospodarcze ma pszenżyto ozime. W krajowym rejestrze znajduje się dziesięć odmian jarych. Do wad pszenżyta należą też często występujące za duże plewy, które okrywają ziarno i ułatwiają jego porastanie podczas wilgotnej pogody.

Odmiany pszenżyta nie różnią się istotnie pod względem wymagań glebowych. Do jego uprawy polecane są kompleksy glebowe: żytni bardzo dobry, żytni dobry, żytni słaby, kompleksy zbożowo – pastewne i lepsze gleby kompleksów górskich. Pszenżyto ma duże zróżnicowanie reakcji na kwaśny odczyn gleby. Dlatego też w warunkach niskiego pH należy unikać odmian o niskiej tolerancji na zakwaszenie. Również należy unikać uprawy odmian krótkosłomych na glebach najsłabszych, przeznaczonych pod uprawę pszenżyta. Lepsze od intensywnej uprawy są odmiany półkarłowe, ponieważ są bardziej odporne na wyleganie i zaleca się je uprawiać na lepszych glebach. Pszenżyto jest rośliną dnia długiego. Pomimo to nie jest bardzo wrażliwe na długość dnia i może być uprawiane w różnych szerokościach geograficznych. Pszenżyto ozime rozwija się i rośnie na początku wegetacji w temperaturze optymalnej 140C, a pod koniec tego okresu w temperaturze 80C. Takie temperatury sprzyjają dobremu krzewieniu się i zahartowaniu roślin przed okresem zimowym. Rośliny wysiane podczas siewów opóźnionych nie osiągają jesienią fazy krzewienia i okres od wschodów do krzewienia ulega wydłużeniu aż do wiosny. Pszenżyto jare zaczyna kiełkować w temperaturze 2 – 30C (optimum dla wschodów i krzewienia pszenżyta jarego to 6 – 80C). Okres od siewu do kiełkowania pszenżyta jest podobny, jak u pszenicy i nieco dłuższy, niż u żyta.

Ekologiczna uprawa pszenżyta ozimego wymaga przedplonu w postaci wczesnych roślin strączkowych uprawianych na nasiona, wieloletnich roślin motylkowych oraz ziemniaków i rzepaku uprawianych na oborniku. Stanowisko po lucernie i koniczynie należy wcześniej przygotować pod zasiew, w celu przyspieszenia rozkładu resztek pożniwnych oraz uzupełnienia braków wody w glebie. Poza owsem, rośliny zbożowe są najgorszym przedplonem dla pszenżyta, ponieważ może to spowodować obniżenie plonu o 15 – 20% (pszenżyto słabiej się krzewi, zmniejsza się liczba kłosów na jednostce powierzchni, a masa ziarniaków w kłosie jest obniżona). Zboża ozime (jako przedplony) zwiększają zachwaszczenie, a ponadto pszenżyto ozime jest porażane przez choroby systemu korzeniowego.
Sposób uprawy gleby pod pszenżyto ozime zależy od jej zwięzłości, rodzaju przedplonu i terminu zbioru. Zależy także od kondycji roli po zbiorze, warunków atmosferycznych i posiadanego sprzętu. Obecnie, obok klasycznej uprawy płużnej, w przygotowaniu gleby pod zasiew zbóż stosuje się metodę uproszczoną, czyli bezorkową.
Pszenżyto, po motylkowych, kukurydzy i zbożach uprawiane jest metodą płużną. Natomiast po rzepaku, okopowych i częściowo po zbożach – metodą bezorkową. Uprawa bezorkowa nie tylko zmniejsza nakład pracy, ale korzystnie wpływa na ograniczenie erozji gleby i nawodnienie roli, chociaż może nasili występowanie niektórych chorób, chwastów oraz szkodników.
Ekologiczna uprawa pszenżyta jarego wymaga przedplonu w postaci rzepaku, roślin zbożowych i strączkowych, przeznaczonych na zielonkę. Po zebraniu przedplonu należy wykonać płytką podorywkę (6 – 9 cm) lub zastosować agregat uprawowy (ewentualnie zastosować talerzówkę lub kultywator ścierniskowy). Jeżeli na polu pojawiły się chwasty, to podorywka może być wykonana na głębokość 10 – 12 cm. Można też wykonać uproszczoną uprawę roli polegającą na wykonaniu talerzowania, a następnie orki przedzimowej w październiku lub listopadzie. Orkę wykonuje się na głębokości 18 – 22 cm i zostawia w ostrej skibie, dzięki czemu gleba jest rozluźniona. Jeżeli przedplonem jest ziemniak, to na polu zostaje duża ilość łętów. Należy je przykryć, np. za pomocą grubera. Po roślinach motylkowatych można zastosować talerzowanie, a następnie orkę przedzimową na głębokość 25 – 30 cm. Podczas uprawy wiosennej nie należy wykonywać orki pod pszenżyto jare, ponieważ skutkuje to przesuszeniem gleby i dużym spadkiem plonów.

Termin siewu pszenżyta zależy od regionu kraju. Zbyt wczesny termin siewu powoduje silne krzewienie pszenżyta i łatwiejszy rozwój chorób grzybowych. W Polsce północno – wschodniej pszenżyto sieje się 10 – 20 września. W Polsce północnej, centralnej i południowo – wschodniej: 10 – 25 września. W zachodniej części kraju: 20 września – 5 października. Głębokość siewu: 2 – 4 cm (głębiej na glebach lekkich, a płycej na glebach ciężkich z tendencją do zasklepiania się). Rozstaw rzędów: 9 – 12 cm. Optymalna norma siewu dla pszenżyta ozimego wynosi 400 – 600 roślin/m2.
Pszenżyto jare, tak jak ozime, wymaga wczesnego terminu siewu. Optymalny termin siewu pszenżyta jarego to, zależnie od regionu Polski, trzecia dekada marca lub pierwsza dekada kwietnia. Norma siewu dla pszenżyta jarego wynosi 450 – 500 roślin/m2. Mniejsze ilości wysiewu stosuje się przy optymalnym terminie siewu, a większe przy opóźnionym. Rozstaw rzędów dla formy jarej wynosi 10 – 13 cm.

Zabiegów uprawowych nie powinno się rozpoczynać przy zbyt dużej wilgotności gleby, a zwłaszcza na glebach ciężkich i średnich. Może to spowodować nadmierne zagęszczenie gleby, osłabienie wschodów i zahamowanie wzrostu pszenżyta. Pełna uprawa płużna pozwala przykryć resztki pożniwne i zmniejszyć możliwość ataku przez grzyby chorobotwórcze. W uprawie pszenżyta ozimego większość rolników ogranicza się do zabiegów odchwaszczania na wiosnę. Jednak coraz więcej osób przeprowadza pełne zabiegi pielęgnacyjne, podobnie jak w przypadku pszenicy. Odchwaszczenie mechaniczne powinno się przeprowadzić jak najwcześniej, w okresie jesiennej wegetacji pszenżyta.

Zbioru pszenżyta ozimego dokonuje się w I – III dekadzie sierpnia. Zbioru pszenżyta jarego należy dokonywać w III dekadzie lipca lub w sierpniu. Zbiór za pomocą kombajnu jest przeprowadzany, gdy pszenżyto uzyska dojrzałość technologiczną.

Zebrane ziarno powinno być suche, a jego optymalna wilgotność powinna wynosić 13 – 14%. Ważne jest zapewnienie optymalnych warunków przechowywania ziarna. Zbyt duża wilgotność ziarna powoduje porażanie go przez pleśnie.

• Integrowana uprawa pszenżyta ozimego. Modr.mazowsze.pl (dostęp 2019.02.16 http://www.modr.mazowsze.pl/porady-dla-rolnikow/produkcja-roslinna/1657-integrowana-uprawa-pszenzyta-ozimego).
• Jesienna pielęgnacja pszenżyta ozimego. Farmer.pl (dostęp 2019.02.16 http://www.farmer.pl/produkcja-roslinna/zboza/jesienna-pielegnacja-pszenzyta-ozimego,53488.html).
• Najewski A., Tokarski P., Renesans pszenżyta to zasługa odmian. Top Agrar Polska, 2009, 7, s. 68 – 71.
• Pszenżyto jare – zbiór. Rynek-Rolny.pl (dostęp 2019.02.16 https://www.rynek-rolny.pl/tag/pszenzyto-jare-zbior/).
• Uprawa pszenżyta jarego – praktyczne porady dotyczące siewu, pielęgnacji i zbioru. Rynek-Rolny.pl (dostęp 2019.02.16 https://www.rynek-rolny.pl/artykul/uprawa-pszenzyta-jarego-praktyczne-porady-dotyczace-siewu-pielegnacji-i-zbioru.html).
• Wszystko, co trzeba wiedzieć o siewie pszenżyta – jak, kiedy i na jakich stanowiskach. Rynek-Rolny.pl (dostęp 2019.02.16 https://www.rynek-rolny.pl/artykul/wszystko-co-trzeba-wiedziec-o-siewie-pszenzyta-jak-kiedy-i-na-jakich-stanowiskach.html).