Soja (Glicyne hispida L.) jest jedną z najstarszych oraz najbardziej wartościowych roślin uprawnych na świecie. W Polsce jej areał uprawny nie jest duży, choć cały czas systematycznie wzrasta. Jest rośliną szczególnie cenioną ze względu na wysoką zawartość białka, tłuszczu i związków mineralnych, o dużej dostępności biologicznej dla ludzi i zwierząt. Soja jest rośliną uniwersalną i bardzo cenną ze względu na duże możliwości jej wykorzystania. Roślina ta pochodzi z Zachodnich oraz Środkowych Chin i najprawdopodobniej wywodzi się od dzikiej soi, która posiada długie oraz pnące łodygi. Soja botanicznie należy do grupy roślin bobowatych grubonasiennych (strączkowych). Rośliny te dzięki symbiozie z bakteriami brodawkowymi, posiadają zdolność wiązania azotu atmosferycznego. Soja spośród wszystkich roślin strączkowych zajmuje największy areał uprawny na świecie. Roślina ta posiada wiele form morfologicznych oraz ekologicznych. Wyróżnia się jej cztery podgatunki: mandżurski, japoński, chiński oraz japoński. W warunkach polskich największe znaczenie ma podgatunek mandżurski soi, posiadający wczesne formy o dużych jakościowo wartościach.
Soja posiada silnie rozgałęziony, palowy korzeń typu III, sięgający do 1 m w głąb gleby i nieliczne brodawki, w postaci narośli, na korzeniach bocznych. Łodyga soi jest owłosiona i lekko kanciasta oraz dorasta do wysokości 20 – 50 cm. Typ krzaka soi oraz jego wygląd zależy od stopnia i wysokości rozgałęzień. Krzak może być normalny, skupiony oraz rozpierzchły. Cechą odmianową soi jest opadanie liści w czasie dojrzewania. Mogą one opadać w całości lub też zasychać i pozostawać na łodydze. Samopylne kwiaty soi są białego lub fioletowego koloru, zebrane w małe grona, po 3 – 9 sztuk. Owocem soi jest silnie owłosiony strąk, o długości 3 – 7 cm, o barwie żółtej lub brunatnej. Strąk zawiera 2 – 3 nasiona. Strąki soi są proste lub lekko zakrzywione i mogą być słabo pękające lub wcale nie pękać. Nasiona soi mają owalny lub kulisty kształt i mogą mieć różną barwę: żółtą, zieloną, brunatną, czarną, plamistą. Mogą posiadać połysk lub nie. Cechą danej odmiany soi jest kształt, wielkość i barwa znaczka. Kształt może być owalny, równowąski lub klinowaty. Znaczek może mieć taką samą barwę, jak okrywa nasienna albo też odróżniać się od niej odcieniem.
Soja jest rośliną jadalną, pastewną oraz przemysłową. Jest najważniejszą rośliną paszową – stanowi 58% całkowitej światowej produkcji nasion oleistych i dostarcza 69% białka zwierzętom gospodarskim. Jest tak bardzo popularną rośliną uprawną, gdyż zawiera dużą zawartość białka w nasionach (35 – 50%). Białko soi zawiera dużo aminokwasów egzogennych, przede wszystkim lizyny (wysoka zawartość), metioniny i cystyny. Nasiona soi zawierają również 13 – 22% tłuszczu. Poza tym stanowią one bogactwo związków mineralnych oraz są świetnym źródłem bioaktywnych peptydów, które mają znaczenie w zapobieganiu chorobom cywilizacyjnym, takim jak otyłość, choroby układu krążenia, nowotwory oraz zaburzenia immunologiczne. Białko i tłuszcz zawarte w soi są ważnym pokarmem dla ludzi i zwierząt. To dzięki nim nasiona soi wykorzystywane są do produkcji oleju sojowego oraz śruty poekstrakcyjnej. Z pełnotłustych nasion soi otrzymuje się kilkanaście produktów paszowych, mających różne zastosowanie. Mleczko sojowe, po fermentacji bakteryjnej i wytrąceniu białek służy do produkcji znanego serka sojowego o nazwie „Tofu”.

Soja udaje się w uprawie na większości gleb, z wyjątkiem gleb ciężkich, zlewnych, podmokłych, kwaśnych oraz bardzo lekkich. Dobre plony soi uzyskuje się na czarnoziemach, czarnych ziemiach, glebach brunatnych i lessach, a także na glebach lżejszych, dobrze nawożonych. Natomiast najlepsze plony soi otrzymuje się na glebach żyznych kompleksu pszennego bardzo dobrego, dobrego i wadliwego (II – IIIb), które są ciepłe, utrzymane w wysokiej kulturze i posiadają dobre warunki powietrzno – wodne. Soja jest typową rośliną gleb przewiewnych. Na glebach zwięzłych kiełkowanie rośliny oraz jej wschody mogą być utrudnione. Optymalne pH gleby wynosi 6 – 6,5. Przy pH<5,5 należy zastosować wapnowanie, ponieważ gleby zakwaszone nie nadają się do uprawy soi. Soja jest rośliną ciepłolubną i może łatwo ulec uszkodzeniu przez przygruntowe przymrozki w czasie od siewu do pełni wschodu. Jednym z głównych czynników, który wywołuje silny stres tej rośliny, są zmienne warunki temperatury.

Uprawa ekologiczna soi wymaga dobrego przedplonu, którym są zboża ozime oraz jare, trawy wieloletnie, kukurydza oraz rośliny okopowe, w trzecim roku po oborniku. Nie jest wskazane uprawianie soi po innych roślinach strączkowych, po roślinach kapustowatych oraz wieloletnich roślinach motylkowych drobnonasiennych. Soi nie powinno uprawiać się na tym samym polu częściej, niż co cztery lata. Soję uprawia się w plonie głównym albo wtórnym po mieszankach ozimych, które są zbierane w maju. Soja wymaga bardzo starannego przygotowania gleby pod uprawę, aby stworzyć dla niej właściwe warunki dla siewu i wegetacji. Jesienią, po zbiorze przedplonu zimowego, należy przeprowadzić jedną lub dwie podorywki na głębokość 8 – 10 cm, a później orkę przedzimową na głębokość 20 – 22 cm. Jeśli przedplonem jest kukurydza, to zalecane jest talerzowanie i orka na głębokość 25 – 30 cm. Należy pamiętać o tym, aby nie dopuścić do nadmiernego przesuszenia wierzchniej warstwy gleby, dlatego wiosenne uprawki przedsiewne ogranicza się tylko do tych niezbędnych. Ponieważ soja ma nisko osadzone dolne strąki, należy zadbać o dobre wyrównanie powierzchni pola. Ułatwi to ich zbiór za pomocą kombajnu i zapobiegnie stratom. Soja dzięki silnemu systemowi korzeniowemu bardzo dobrze oddziałuje na strukturę gleby. Oczyszcza glebę z chorób atakujących źdźbła zbóż, dlatego też jest dobrym przedplonem dla pszenicy ozimej.

Nasiona soi wysiewa się na głębokość 3 – 4 cm, w rozstawie rzędów 30 – 35 cm. Gęstość siewu wynosi 60 – 80 sztuk/m2. Gęstość i głębokość siewu powinna być większa na glebach słabszych i suchych, aby umożliwić odpowiednie zacienienie gleby. Niektórzy zalecają wysiewanie soi w rozstawie rzędów od 15 do 50 cm oraz odstępie 6 – 8 cm między roślinami w jednym rzędzie. Soję należy wysiewać w glebę ogrzaną do temperatury powyżej 80C. Najlepiej, gdy średnia dobowa temperatura gleby wynosi 12 – 140C. Optymalnym terminem siewu jest okres od 20 kwietnia do 5 maja (aby uniknąć wiosennych przymrozków), w zależności od regionu kraju.

Uprawa ekologiczna soi wymaga bardzo starannej uprawy roli oraz zabiegów pielęgnacyjnych, przeprowadzanych wiosną. Są to: włókowanie (na przełomie marca i kwietnia) oraz kilkukrotne bronowanie, w celu ograniczenia zachwaszczenia.

W Polsce soja dojrzewa w trzeciej dekadzie sierpnia i pierwszej dekadzie września, dlatego zbioru dokonuje się w pierwszej lub drugiej dekadzie września. Zbioru dokonuje się jednoetapowo za pomocą kombajnu zbożowego, gdy rośliny są w pełni dojrzałe, a wszystkie strąki brązowe i nasiona suche (wilgotność 14 – 16%).

Przechowujemy suche nasiona soi. Podczas zimnego i mokrego lata, gdy dosychanie górnych strąków jest opóźnione, po zbiorze należy je dosuszyć do 13% wilgotności.

• Boczar P., Sznajder M., Rozwój światowego rynku olejów roślinnych w latach 1961 – 2005. Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Poznań 2011.
• Boczar P., Znaczenie gospodarcze soi oraz możliwości rozwoju jej produkcji w Polsce. Zeszyty Naukowe Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Problemy Rolnictwa Światowego, 2016, 16 (31), 3, s. 35 – 48.
• Brzóska F., 2017. Soja niemodyfikowana genetycznie – jej produkcja i możliwości wykorzystania w żywieniu zwierząt w Polsce. Część II. Pasze sojowe w żywieniu zwierząt. Wiadomości Zootechniczne, 55, 1, s. 67 – 79.
• Czubiński T., Daleszyński J., Soja coraz częstsza w krajobrazie południa Polski. Top Agrar Polska, 2018, 3, s. 124 – 127.
• Dubas A., Gładysiak S. (red.), Szczegółowa uprawa roślin rolniczych. Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu, Poznań 1997.
• Kajdan-Zysnarska I., Uprawa soi w polskich warunkach klimatycznych. CDR/O, Poznań 2015.
• Senyk M., Uprawa soi. DODR we Wrocławiu (dostęp 2019.02.14, https://www.dodr.pl/III/4/1/3/1/11.pdf).
• Walerowska M., Strączkowe – jara alternatywa. Top Agrar Polska, 2018, 3, s. 118 – 121.